Link is copied to clipboard.

Patan Durbar Square



Historical and archaeological city Patan (currently named as Lalitpur) is situated in the southern-central part of the Kathmandu Valley, Nepal. In the Lichchhavi period, Patan was known as ‘Yupagram’. Later, it was named Patan and Lalitpur. This city, renowned by names like Yala, Patan, Lalitapatan, Lalitapuri, Lalitpur, Maningal, and others, existed as a separate kingdom during the Malla period.

There is a legend that the city of Lalitpur was already established during the Kirat period. According to the legend, another name of Lalitpur ‘Yala’ is said to be named after the first Kirati king Yalambar. Although historical records confirm Lalitpur’s history dating back to the Lichchhavi period, indicators suggest that even before that, Patan (Lalitpur) had been a center for art and architecture. According to mentions in some ancient chronicles, the renowned Maurya emperor Ashoka from India visited the Kathmandu Valley around 250 BCE. During his visit, he is said to have constructed five stupas in the four corners and the center of Patan.

Legends regarding the naming of Lalitpur

The people of Lichhavi period settled settlements in different places and built many developed villages. They used to build famous Vihar like Maan Vihar in the center of the main road connecting different villages. After these villages and vihars prospered in unison, they formed the foundation of a magnificent city. It is mentioned that it was named Lalitpur after it was transformed into a beautiful city with the presence of large ponds, rest houses, stone-taps, wells, industries etc.

According to legend, there was dispute among the three cities regarding the establishment of Shree Machhindranath after he was brought from Kamaru Kamaksha. To resolve this dispute, it was decided to let the oldest man of the three cities decide where Machhindranath should be placed. As per which, an elderly farmer named Lalit was chosen. He was made to stand atop seven okhals and was asked to make the decision. The farmer neglecting the role of the king of Bhaktapur and aacharya of Kantipur, made the decision that Machhindranath should be placed at Patan as it was the resident of Patan who carried Machhindranath to Nepal Mandal. Soon after he made this decision, all the seven okhals collapsed and the farmer died due to which the place was named Lalitpatan. It is believed that Lalitpur and Patan got its name from the same place.

Patan Durbar Square

The ancient monuments and various heritages existing in the city of Patan since medieval times (AD 879-1768) are original and vibrant forms of art built by several kings, scholars and the native people of Patan. Due to the profound number of heritages and monuments in Patan, the region has developed into an important center from the point of view of art and culture. Therefore, Lalitpur (Patan city) is also called ‘City of Fine Arts’.

Similar to other Malla-era palaces, Patan Durbar Square also features various courtyards (chowks), stone spouts, gardens, courtyards, and temples of different unique styles. According to chronicles, it is mentioned that the grandfather of king Vardev established the Patan Durbar, and in the year 1176, Rudra Dev built one of the chowks (courtyards) in the palace. The first Malla king of Patan, Siddhinarsimha Malla, being a devotee of art and religion, expanded the ‘Maningal Raj Prasad’ (Patan Durbar) and decorated the palace area with artworks. Similarly, it is mentioned that Siddhinarsimha Malla, the then King of Patan (Lalitpur), built the Shikhar styled Krishna temple of Patan carved out of stone in 1636 AD, in the Patan palace courtyard. Apart from that, construction works such as Bhandar Khal Pond, “Lohhiti”, Sundari Chowk, artistically crafted “Tusahiti”, and temple of Taleju Bhavani etc. were built by Siddhinarsimha Malla.

Likewise, King Shrinivas Malla, the son of Siddhinarsimha Malla, played a crucial role in the construction of another significant courtyard, Mulchowk, within the Patan Durbar Square in 1668 AD. Furthermore, he contributed to the construction of the Bhimsen Temple, which stands as a marvelous example of Nepalese architecture. Additionally, Shrinivas Malla enhanced of the Taleju Bhawani Temple and he was responsible for the reconstruction of the Degutale Temple, which had originally been established by Siddhinarsimha Malla in the Patan Durbar Square Palace.

Afterward, in 1701 AD, Yognarendra Malla constructed the Madi-Mandap in the courtyard of the Patan Durbar, and he also placed his own statue on a pillar within the premises of Patan Durbar Square. In 1733, Vishnu Malla renovated the northern part of the Patan Durbar courtyard which now is another significant and ancient chowk known as ‘Keshav Narayan Chowk.’ Other various chowks (courtyards), such as Nhuchhe Chowk, Aagam Chowk, Kisi Chowk, Mahanpu Chowk, Nasal Chowk and Kumari Chowks are also significant parts of the Patan Durbar. Currently, important features in this palace complex include Sundari Chowk, Tusahiti, Mulchowk, Taleju Temple, Taleju Aagachhe, Degutaleju Temple, Keshav Narayan Chowk, Bahadur Shah’s Baithak, Bhandaarkhaal Garden, Lohiti, Kamal Pokhari, Dakshin Purvilang, and Kotpati among others. Compared to other Malla period palaces in the valley, its characteristic is that the medieval original style of Patan palace remains the same. Patan Durbar Square was listed as a World Heritage Site in 1979 as this palace and the monuments in this area are of special and unique importance.

Heritages around Patan Durbar Square

1. Patan Krishna Temple

In the year 1636, on the day of Falgun Sukla Dashami, King Siddhinarsimha Malla of Patan completed the construction of the Patan Krishna Temple and inaugurated it. This stone temple, built in Shikhar style with twenty-one pillars, is an important example of Nepali temple architecture. On the first floor of this temple there is an idol of Lord Krishna with Rukmini and Satyabhama and on the second floor there is an idol of Shiva.

2. Chyasideval

This eight cornered Shikhar styled temple built of stone was built by Yogamati on the day of Magh Krishna Dwitiya in 1723. Although there is no practice of worshiping in this temple, there is an idol of Lord Krishna along with Rukmini and Satyabhama.

3. Chaar Narayan

Built in 1565 by Purandar Singh, the administrator of Patan, Chaar Narayan’s temple is an important example of Nepalese architecture of the Malla period. The artistic tundals of this temple have sculptures of ten avatars carved in them. Also, the idols of Pradhyumna, Basudeva, Balabhadra and Anirudra are located around the Narayan idol in the sanctum sanctorum.

4. Sundari Chowk

Sundari Chowk, where Pooja Aaja is conducted during Guru Purnima and the day after Krishna Ashtami, was constructed by King Siddhinarsimha Malla in the seventeenth century. In the center of this Chowk lies Tushahiti as well as the stone bed used by the king for meditation purpose. Apart from this the buildings located in the chowk between Ninal and Karnes, have Shivalinga carved on all four sides and the name of each Shivalinga is marked.

5. Mulchowk

Mul Chowk, built in 1666 by Shrinivas Malla, is the center for various religious and cultural activities. It serves as the venue for placing Jamara Dashain festival, Vali Puja or animal sacrifice is done here, while pulling the chariot of Machhindranath displaying the king’s sword, lighting lamps, and along with umbrella the Guruju Paltan is taken to this Chowk. In the center of Mulchowk, there is a golden shrine in the shape of a lotus bud, dedicated to the clan deity Shraintraju.

6. Keshav Narayan Chowk

Built around the year 1734, this square has Malla styled buildings, artistic wooden windows and doors. Prior to the construction of this courtyard, the site was the location of Bahal, which was shifted to Ha: Kha Tole. The restoration of Keshav Narayan Chowk was carried out in 1854.

7. Taleju Mandir

Taleju Bhawani, the temple of clan deity of Malla’s i.e. Tulaja Bhawani, is one of the significant example of Malla-era architecture. Constructed with an octagonal structure consisting of four stories, the construction of this temple was initiated by King Siddhinarsimha Malla and was completed by his son Shrinivas Malla.

8. Tusa Hiti

Built by King Siddhinarsimha Malla in Nepal Sambat 766, Tusa Hiti is a distinctive example of artistic stone spouts found in Nepal. In this hiti, one can find the tap to be of metal mixed with some gold. Above the tap, one can find the idol of Laxmi Narayan seated in Garuda and one can find the idols of elephant and Bhagirath below the tap.

9. Kotpati

Dolakha Bhimsen, invoked from Dolakha, has been established in the west wing of Kotpati, which is connected with Patan Durbar Square and holds religious and historical significance. This pati (rest house) with 32 kawals symbolizing the 32 royal omens, carries historical importance of wealth and good fortune of royal kingdom in the Patan Durbar Square back then. Likewise, in the dabali of Kotpati, there is a tradition of reciting the tune of ‘Vasanta Raag’ on the day of ‘Shree Panchami’ and ‘Malshri Raag’ on Dashain is still in practice. Apart from this, on the day of Mahanavami, there is a tradition of offering sacrifice of 108 he-buffalo in front of the Kotpati. Furthermore, this area is significant during the Rath Jatra (chariot procession) of Shree Rato Machhindranath. During the jatra, the chariot of Shree Rato Machhndranath is also kept at this place if necessary. In addition to this, people also use this place as a focal point for observing the Jatra, festivals and this pati is also used for the celebration of Indra Jatra. These events are deeply rooted in the religious and social traditions of the community.

10. Mangahiti

This water spout was built in 570 AD by King Mandev’s daughter’s son; Bharabila. Among the three spouts here, the spout on the right side is used to offer water in the Krishna temple, Bhimsen temple and Degutale temple. Likewise, the spout towards the left is used to sprinkle water on Hiranyakashyapu during the Kartik dance. At other times, locals use it as a public tap. Additionally, during the Jestha month on the day of Sithinakha, local residents engage in cleaning of the spouts and wells around the Patan Durbar Square area.

Apart from the above mentioned religious and historical assets, there are various other important monuments within the Patan Durbar Square area, such as:

1. Bahadur Shah’s Baithak Bhawan                                 2. Lo Hiti  

3. Degutaleju                                                                     4. Taleju Aaganchhe

5. Bhandarkhaal Garden                                                6. Tusa Hiti

7. Narayan Temple                                                            8. Gajendra Mokshya Temple

9. Harishankar Temple                                                     10. Ganesh Temple

11. Mani Ganesh Temple                                                  12. Bhimsen Temple

13. Hiranyavarna Mahavihar                                             14. Bishwanath temple

15. Iba bahi                                                                        16. Misa Hiti

17. Kumbheshwor Mahadev                                              18. Konti Hiti

19. Michhu Baaha                                                              20. Bhairav Temple

Festivals and Celebrations around Patan Durbar Square

1. Machhindranath’s Rathjatra

Before the arrival of Machhindranath in Nepal Mandal, there used to be separate Rath Jatra (chariot procession) of various gods and goddesses in Patan. After the arrival of Machhindranath, except for ‘Meennath’, all other gods and goddesses were included in the chariot of Machhindranath and the Rath Jatra (chariot procession) was held. This tradition is still in practice till date. This Jatra, which is celebrated grandly, is also considered as the tallest and longest Jatra in the world.

2. Kartik Dance

Kartik dance is performed in the month of Kartik based on Krishnalila. In 1697 B.S., King Siddhinarsimha Malla started the practice of this dance for the welfare of his kingdom and people as per the advice of guru and astrologer. This dance, which reflects the historical Malla culture, is performed every year for a month during Kartik (seventh month of Nepali Calendar).

3. Asthamatrika Dance

During the Dashain festival, the traditional Ashtamatrika Dance is performed within the Patan Durbar Square premises. Devotees, adorned in traditional attire and cultural jewelry wearing distinctive masks and representing thirteen different gods and goddesses, participate in the dance.

4. Mataya

Mataya is one of the special festivals celebrated in Patanon the day after Gai Jatra. Similar to, this festival is also observed with the intention of commemorating the departed souls. During Mataya, prayers and wishes for eternal peace are offered for the souls of the deceased. Pilgrims perform various rituals such as offering flowers and lighting the lamps are performed as part of the festival.

5. Krishna Janmasthami

On the day of Krishna Janmasthami, which is celebrated as the birthday of Lord Krishna, devotees gather at the Patan Durbar Square premises especially at the Patan Krishna Temple from early morning. On this day, Jatra is held in the Krishna Temple premises and local original dishes are offered as well as people also partake in feasts and gatherings.

6. Bhimsen Rath Jatra

As the god of business, the Newari community worships Bhimsen and performs the Bhimsen Jatra by pulling Lord Bhimsen’s chariot. In this Jatra, which is celebrated in front of the Bhimsen Temple in the Patan Durbar Square complex, the idol of Bhimsen is placed on a chariot and devotees worship the Lord by lighting candles and oil lamps.

7. Samyak Daan

Samyak Daan is organized once in every five years by placing the statue of Dipankar Buddha at Nag Bahal in Patan. During this time, various gifts and food are offered as prasad to the dieties and Buddhist monks as well as people from the Buddhist community.

Apart from these there are many unique and traditional festivals that can be observed within the Patan Durbar Square premises.

Patan which is filled with unique traditional houses and confusing allies is rich in religious, cultural and historical architectures. The traditions, cultures, traditional dishes and festivals that are unique to Patan has added to its beauty. With its rich cultural heritage and history, various rituals, Jatras (processions), festivals, and celebrations have kept Patan vibrant as a cultural monument.

पाटन दरबार स्क्वायर

ऐतिहासिक र पुरातात्विक सहर पाटन (हाल ललितपुर), काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिणी मध्य भागमा अवस्थित छ। लिच्छविकालमा पाटनलाई ‘युपग्राम’ भनेर चिनिन्थ्यो। ‘युपग्राम’ लाई नै पछि गएर पाटन तथा ललितपुर भन्न थालियो। यल, पाटन, ललितपटन, ललितापुरी, ललितपुर, मनिङ्गल आदि नामले प्रख्यात यो नगर मल्लकालमा छुट्टै राज्यको रूपमा रहेको थियो।
ललितपुर शहर किरातकालमा नै स्थापना भैसकेको थियो भन्ने जनश्रुति छ। उक्त जनश्रुति अनुसार ललितपुरको अर्को नाम ‘यल’ पहिलो किराती राजा यलम्बरको नामबाट राखिएको हो भनिन्छ। अभिलेखहरुबाट पुष्ट भएको ललितपुरको इतिहास लिच्चछविकालदेखि सुरु भएको पाइए तापनि त्यसभन्दा अगाडिदेखि नै पाटन (ललितपुर) कला र वास्तुकलाको केन्द्रको रुपमा रहेको संकेतहरू पाइन्छन्। केही वंशावलीहरूमा उल्लेख भए अनुसार भारतका प्रसिद्ध मौर्य सम्राट अशोकले ई.पू. २५० तिर काठमाण्डौ उपत्यकाको भ्रमण गरी, पाटनको चार कुनामा चारवटा र बीचमा एउटा समेत गरेर पाँचवटा स्तुपहरु निर्माण गराएका थिए।

ललितपुर नामाकरण सम्बन्धि किम्बदन्ती
लिच्छवीकालका जनताले विभिन्न भेकमा बस्ती बसाएर अनेक विकसित ग्रामहरू (गाउँहरु) बनाएर तिनलाई जोड्ने मूल सडक बिच-बिचमा मान विहार आदि प्रसिद्ध विहारहरू निर्माण गरेका थिए। तत्कालिन समयका यी ग्रामहरू र बिहारहरू सँगै गाँसिएपछि एउटा भव्य शहरको रुप लियो। ठूला-ठूला पोखरीहरू, धारा, पाटीपौवा, उद्योग व्यवसाय आदिले गर्दा रमणीय शहरको रूपमा परिणत भएपछि यसलाई ललितपुरको नामाकरण गरिएको हो भन्ने उल्लेख पाइन्छ।
पौराणिक कथन अनुसार, कामारु कामक्षबाट श्री मच्छिन्द्रनाथलाई ल्याएपछि कुन ठाउँमा स्थापित गर्ने भन्ने विषयमा तीनवटै सहरबिच मतभेद हुँदा तीन नगरको सबैभन्दा बयोवृद्ध मानिसलाई निर्णय गराउने निधो भयो। त्यस अनुसार ललितपुरका ललित भन्ने एक कृषक बढी उमेर भएकोलाई, उनलाई सातवटा ओखलमाथि चढाई निर्णय सुनाउन लगाउँदा उनले भक्तपुरका राजा तथा कान्तिपुरका (काठमाडौं) आचार्यको भूमिका समेत वास्ता नगरी मच्छिन्द्रनाथ बोकेर ल्याउने मानिस ललितपुरको भएकोले सोही व्यक्तिको नगरमा स्थापित गर्नुपर्दछ भनेर निर्णय दिएको हुँदा सातैवटा ओखल भासिएर ती वृद्ध मानिसको निधन भएकाले उक्त स्थानलाई ललितपत्तन भन्न थालियो। सोही ठाउँको नामबाट ललितपुर तथा पाटन नामाकरण भएको भन्ने जनविश्वास रहेको छ।
पाटन दरबार स्क्वायर
मध्यकालीन समयदेखि (सन् ८७९-१७६८) नै पाटन सहरमा विद्यमान प्राचीन स्मारक र सम्पदाहरु, विभिन्न राजाहरू, भाइ-भारदारहरू, पण्डितहरू र पाटनका जनताद्वारा निर्माण गरिएका, कलाको मौलिक र जीवन्त रुप हो। जसकारण पनि, यस क्षेत्र कला र संस्कृतिको दृष्टिकोणबाट महत्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा विकसित भएको छ। त्यसैले, यस ललितपुर सहर (पाटन सहर) लाई ‘City of Fine Arts’ पनि भनिन्छ।
अन्य मल्लकालीन दरबारहरुमा जस्तै पाटन दरबारमा पनि विभिन्न चोकहरु, ढुंगेधारा, बगैंचा, पाटि र विभिन्न शैलीका मन्दिरहरु देख्न सकिन्छ। वंशावलीहरूलाई आधार बनाउँदा राजा वरदेवका हजुरबुबा ले दरबार बनाएको र सन् ११७६ मा रुद्र देवले पाटन दरबारको एक चोक निर्माण गरेको उल्लेखहरू.. पाइन्छ। पाटनका प्रथम मल्ल राजा सिद्धिनरसिंह मल्ल धार्मिक र कलाप्रेमी भएकाले, ‘मनिङ्गल राजप्रसादलाई’ विस्तार गरी दरबार क्षेत्रलाई कलाकृतिले सजाएका थिए। त्यस्तै, पाटन दरबार प्रांगणमा ढुंगैढुंगाले निर्माण गरिएको एक्काइस गजुर भएको शिखर शैलीको कृष्ण मन्दिरको निर्माण सन् १६३६ मा सिद्धिनरसिंह मल्लले नै गरेका थिए भन्ने इतिहासमा पाइन्छ। त्यसबाहेक, भण्डारखाल पोखरी, “लोहहिटी”, सुन्दरी चोकको निर्माण, कलाकृतिले सजिएको “तुसाहिटी”, तलेजु भवानीको मन्दिर लगायतका निर्माणका कामहरु सिद्धिनरसिंह मल्लद्वारा नै भएको थियो। त्यस्तै, सिद्धिनरसिंह मल्लका छोरा श्रीनिवास मल्लले सन् १६६८ मा पाटन दरबारको अर्को महत्वपूर्ण चोक मूलचोकको निर्माण साथै वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुनाको रुपमा रहेको भिमसेन मन्दिरको निर्माण गराए। साथै, तलेजु भवानीको मन्दिरलाई भव्य बनाए र सिद्धिनरसिंह मल्लकै पालामा स्थापना भएको देगुतले मन्दिरको पुन: निर्माणको काम समेत श्रीनिवास मल्लले नै गरेका थिए।
त्यसपछि, पाटन दरबार क्षेत्रमा सन् १७०१ मा योगनरेन्द्र मल्लले पाटन दरबारको प्राङ्गणमा मणि-मण्डपको निर्माण साथै दरवारका प्राङ्गणमा प्रस्तरको खम्बा माथि आफ्‌नो सालिक पनि राख्न लगाए। सन् १७३३ मा विष्णु मल्लले जीर्णोद्धार गरेको, पाटन दरबारको उत्तरतर्फको ‘केशवनारायण चोक’ अर्को महत्वपूर्ण एवं पुरानो चोक हो। अरू विभिन्न चोकहरू जस्तै न्हुच्छे चोक, आगम चोक, किसी चोक, महान्पु चोक, नासल चोक, कुमारी चोकहरूको पनि पाटनका महत्वपूर्ण चोकहरु हुन्। हाल यस दरबारका महत्वपूर्ण भागका रूपमा सुन्दरीचोक, तुषाहिटी, मूलचोक, तलेजु मन्दिर, तलेजु आगँछे, देगतलेजु मन्दिर, केशवनारायण चोक, बहादुर शाहको बैठक, भण्डारखाल बगैँचा, लोहिटी र कमलपोखरी, दक्षिण-पूर्विलङ्, र कोतपाटी लगायतका स्मारकहरू रहिआएका छन्।
उपत्यकका मल्लकालीन दरबारहरुको तुलनामा पाटन दरबारको मध्यकालीन मौलिक शैली जस्ताको त्यस्तै हुनु यसको विशेषता हो। यो दरबार एवं यस क्षेत्रका स्मारकहरुको विशिष्ट एवं अद्वितीय महत्व भएको हुँदा पाटन दरबार स्क्वायरलाई सन् १९७९ मा विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएको छ।

पाटन दरबार स्क्वायारका सम्पदाहरु
क) पाटन कृष्ण मन्दिर
सन् १६३६ फागुन शुल्क दशमीका दिन पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले पाटन कृष्ण मन्दिरको निर्माण कार्य सम्पन्न गरि समुद्घाटन गराएका थिए। एक्काइसवटा गजुरहरू भएको शिखर शैलीमा निर्मित ढुंगाको यो मन्दिर, नेपाली मन्दिर वास्तुकलाको महत्वपूर्ण नमुनाको रुपमा रहेको छ। यो मन्दिरको पहिलो तलामा रुक्मिणी र सत्यभामा सहितको श्रीकृष्णको मूर्ति रहेको छ भने दोश्रो तलामा शिवको मूर्ति रहेको छ।
ख) च्यासिदेवल
ढुंगाले बनेको आठ कुने शिखर शैलीको यो मन्दिर, सन् १७२३ माघ कृष्ण द्वितीयाका दिनमा योगमतीद्वारा निर्मित गरिएको हो। यस मन्दिरमा पुजाआजा गर्ने प्रचलन नभएतापनि यहाँ रुक्मिणी र सत्यभामा सहित श्री कृष्णको मूर्ति राखिएको छ।
ग) चार नारायण
दुई तले झिंगटीको छाना भएको सन् १५६५ मा पाटनका प्रशासक पुरंदर सिंहले निर्माण गरेका चार नारायणको मन्दिर मल्लकालीन नेपाली वास्तुकलाको महत्वपूर्ण नमूना हो। यो मन्दिरका कलात्मक टुंडालहरुमा दश अवतारहरुको मूर्ति कुँदिएको छ। साथै, नारायण मूर्तिको वरिपरी प्रध्युम्न, बासुदेव, बलभद्र र अनिरुद्रका मूर्तिहरू गर्भगृहमा रहेका छन्।
घ) सुन्दरी चोक
गुरूपूर्णिमाको दिन र कृष्णाष्टमीको भोलिपल्ट पूजाआजा हुने सुन्दरी चोक सत्रौं शताब्दीमा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले निर्माण गरेका थिए। यस चोकको बिचमा तुषाहिटी, राजाले ध्यान योगका लागि प्रयोग गर्ने ढुंगाको खाट साथै चोकमा अवस्थित भवनहरुको निनाल र कार्नेस बीच भागमा चारैपट्टि शिवलिङ्ग कुँदिएको र प्रत्येक शिवलिङ्गको नाम अंकित गरिएको छ।
ङ) मूल चोक
सन् १६६६ मा श्रीनिवास मल्लले निर्माण गरेको मूल चोकमा वडा दशैंमा जमरा राख्ने, वली पूजा गर्ने, मच्छिन्द्रनाथको रथ तान्दा राजाको खड्ग, बत्ती, छाता सहित गुरुजु पल्टन लैजाने, मच्छिन्द्रनाथलाई भुजा चढाउन भुजा पकाउने आदि धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका कार्यहरु यस चोकबाट हुने गर्दछ। मूल चोकको बिचमा इष्टदेवता श्रयिन्त्रजुको कमलको कोपिला आकारको सुनको देवल पनि प्रतिष्ठा गरिएको छ।
च) केशवनारायण चोक
सन् १७३४ तिर निर्माण भएको यस चोकमा मल्लकालीन शैलीका भवनहरु, काठका कलात्मक झ्याल र ढोकाहरु देख्न सकिन्छ। यो चोकको निर्माण हुनुअघि यस ठाउँमा रहेको बहालालाई ह:खा टोलमा सारिएको थियो भने सन् १८५४ मा यस चोकको जिर्णोद्वार गरिएको थियो।
छ) तलेजु मन्दिर
मल्ल राजाहरुको इष्ट देवी तुलजा भवानीको (तलेजु भवानी) मन्दिर, तलेजु भवानी मन्दिर, मल्लकालिन वास्तुकलाको महत्वपूर्ण नमुना हो। अष्टकोणात्मक चार तले यस मन्दिरको निर्माण राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले सुरु गरेर उनका छोरा श्रीनिवास मल्लले सम्पन्न गरेका थिए।
ज) तुसा हिटी
नेपाल सम्बत् ७६६ मा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लद्वारा निर्मित तुसा हिटी नेपालमा रहेका कलात्मक ढुंगेधाराहरु मध्येको विशिष्ट नमुना हो। यस हिटीमा सुन मोलम्बा भएको धातुको कमर धारा र त्यसमाथि गरुडाशन लक्ष्मी नारायण मूर्ति तथा धारा मुनी हात्ती र भगिरथका मूर्तिहरू रहेका छन्।
झ) कोतपाटी
पाटन दरबारसँग जोडिएर रहेको धार्मिक एवं ऐतिहासिक महत्व बोकेको कोतपाटीको पश्चिम लङ्गमा दोलखाबाट आह्वान गरिल्याएको दोलखा भिमसेन स्थापना गरिएको छ। ३२ राजलक्षणको रुपमा, ३२ वटा कवल भएको यस पाटीले राज्यको श्रीवृद्धि र राजलक्षणको रुपमा ऐतिहासिक महत्व बोकेको छ। साथै, यस पाटीको डबलीमा ‘श्रीपन्चमी’का दिनमा ‘वसन्तराग’ को धुन र दशैँमा ‘मालश्री राग’ को धुन सुनाउने परम्परा रहिआएको छ। यसका साथै, महानवमीका दिन कोतको अगाडी १०८ राँगाको वली र सलामी समेत दिने प्रचलन रहिआएको छ। त्यस्तै, यो पाटी श्री रातो मच्छिन्द्रनाथको रथजात्रामा आवश्यक परेमा रथ अड्याउन यस पाटीमा भेला भई जात्रा, उत्सव हेर्ने र इन्द्रजात्राका दिन समेबजी बाँड्ने जस्ता धार्मिक एवं सामाजिक परम्परा रहेका छन्।
ञ) मंगहिटी
यो धाराको निर्माण सन् ५७० मा मानदेवका नाति भारबिले निर्माण गराएका थिए। यहाँ भएका तीनवटा धाराहरु मध्ये दाहिने तिरको धारा त्यहाँका कृष्ण, भिमसेन र देगुताले मन्दिरमा पानी चढाउन प्रयोग गरिन्छ भने देव्रेतर्फको धाराको पानी कार्तिक नाचको समयमा हिरण्यकश्यपुलाई छर्किने गरिन्छ। अरु समयमा भने सार्वजनिक धाराको रुपमा स्थानियहरुले प्रयोग गर्ने गर्दछन्। त्यसतै, जेष्ठ महिनामा सिठीनख:का दिनमा स्थानीय बासीहरु सरसफाई गर्ने गर्दछन्।
माथि उल्लेखित सम्पदाहरु बाहेक धार्मिक र ऐतिहासिक दृष्टिकोणबाट निकै महत्वपूर्ण अन्य विभिन्न सम्पदाहरु पाटन दरबार स्क्वायर परिसरभित्र रहेका छन्। जस्तै:
१. बहादुर शाहको बैठक भवन २. लों हिटी
३. देगुतलेजु ४. तलेजु आगछें
५. भण्डारखाल बगैंचा ६. तुसा हिटी
७. नारायण मन्दिर ८. गजेन्द्र मोक्ष मन्दिर
९. हरिशंकर मन्दिर १०. गणेश मन्दिर
११. मणि गणेश मन्दिर १२. भिमसेन मन्दिर
१३. हिरण्यवर्ण महाविहार १४. विश्वनाथ मन्दिर
१५. ईबाबही १६. मिशा हिटी
१७. कुम्भेश्वर महादेव १८. कोन्तीहिटी
१९. मिछु वाह २०. भैरव मन्दिर

पाटन दरबार क्षेत्रमा मनाइने चाडपर्वहरु
मच्छिन्द्रनाथको रथजात्रा
नेपाल मण्डलमा मच्छिन्द्रनाथको आगमन हुनु अघि पाटनमा विभिन्न देवी देवताहरुको छुट्टा छुट्टै रथ जात्रा हुने गर्दथ्यो। मच्छिन्द्रनाथको आगमन भएपश्चात् भने ‘मीननाथ’ बाहेक अरु सबै देवी देवताहरुलाई मच्छिन्द्रनाथकै रथमा समाहित गरेर जात्रा गर्न थालियो। भव्य रुपमा मनाइने यो जात्रालाई विश्वको सबैभन्दा अग्लो र लामो जात्रा भनेर पनि मानिन्छ।

कात्तिक नाच
कृष्णलिलामा आधारित भएर कातिका महिनामा देखाउने कात्तिक नाच वि. सं. १६९७ मा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले गुरु तथा ज्योतिषको सल्लाहअनुसार देश तथा जनताको कल्याणका लागि यो नाचको प्रचलन सुरु गरेका थिए। ऐतिहासिक मल्लकालीन संस्कृतिको झल्को दिने यो नाच, प्रत्येक वर्ष एक महिनासम्म देखाउने गरिन्छ।

अष्टमातृका नाच
बडा दशैँको समयमा पाटन दरबार स्क्वायर परिसरमा अष्टमातृका नाच देखाउने गरिन्छ। यो नाचको लागि भक्तजनहरुले तेह्र वटा विभिन्न देवी देवताहरुको मुखुण्डो तथा सांस्कृतिक पहिरन र गर-गहनाहरु लगाएर नाच नाच्ने गर्दछन्।

गाईजात्राको भोलिपल्ट दिनभर मनाइने मटया पर्व पाटनका विशेष पर्वहरु मध्ये एक हो। गाईजात्रा जस्तै यो पर्वमा पनि मृतकहरुको सम्झनामा उनीहरुको चिर शान्तीको कामना गर्दै मनाइन्छ। यस पर्वमा तिर्थालुहरु जम्मा भएर अन्न फूलहरु छर्ने, बत्तीहरु बाल्ने जस्ता विभिन्न रितिरिवाज पुरा गर्ने गर्दछन्।

कृष्ण जन्माष्टमी
भगवान कृष्णको जन्मदिनमा मनाइने कृष्ण जन्माष्टमीका दिन भक्तजनहरु बिहानै देखि पाटन दरबार स्क्वायर परिसरमा विशेषत: पाटन कृष्ण मन्दिरमा जम्मा हुने गर्दछन्। यो दिन कृष्ण मन्दिर परिसरमा जात्रा लाग्ने गर्दछ र स्थानीय मौलिक परिकारहरु खाने तथा अन्य विशेष पूजाआजा गर्ने गरिन्छ।

भिमसेन रथ जात्रा
व्यापार व्यवसायका देवता भनेर नेवारी समुदायले भिमसेनको पूजा आराधना र रथ तानेर भिमसेन जात्रा गर्ने गर्दछन्। पाटन दरबार स्क्वायर परिसरको भिमसेन मन्दिर अगाडि मनाइने यो जात्रामा भिमसेनको मूर्तिलाई रथमा राखेर जात्रा गरिन्छ, साथ साथै भक्तजनहरुले घुपबत्ती बालेर भगवानको पूजा गर्ने गर्दछन्।

सम्यक दान
पाटनको नाग वहालमा दीपंकर बुद्धको मूर्ति प्रतिस्थापन गरेर पाँच वर्षमा एक पटक समयका दान आयोजना गरिन्छ। यस बेला, भगवान र बौद्ध भिक्षुहरु साथै बौद्ध समुदायका मानिसहरुलाई विभिन्न उपहार र भोजनहरु प्रसाद स्वरुप चढाउने गरिन्छ।

प्राचीनकालका मौलिक घरहरु र गल्लिहरुले भरिएको पाटन सहर, सांस्कृतिक र धार्मिक परम्परा साथै मौलिक तथा ऐतिहासिक कलाकृतिहरुले धनी तुलिएको छ। लामो समय अघिदेखि नै बलियो जरा गाडेर रहेका परम्पराहरु, पहिरनहरु, मौलिक परिकार र दुवै बौद्ध तथा हिन्दु धर्मसँग गाँसिएका चाडपर्वहरुले पाटनलाई थप रमणीय र पर्यटकीय गन्तव्य बनाएको छ। परम्परागत संस्कृति र इतिहाससँग गाँसिएका यिनै विभिन्न संस्कार, जात्रा, चाडपर्व, उत्सव आदिले गर्दा पाटन सहर हालसम्म पनि सांस्कृतिक धरोहरको रुपमा जीवन्त रहेको छ।


Discover exactly where it is on the map


Share your thoughts

0 Discussion
Inline Feedbacks
View all comments