Link is copied to clipboard.

Kochhya Bahal


Kochhya Bahal

Bungamati which is also known as ‘Amarapur’- the village of gods, is rich in various cultural and mythological heritage sites. At present, one can find various religious and cultural sites such as the temple of Shree Rato Machhindranath who ended twelve years long drought in Nepal Mandal, Hyagriva Bhairav Temple, Aaju Aji Temple, Prathampur Mahabihar, and the temple of Shakyamuni Buddha at Bungamati. This gives a symbolic recognition to this place as a ‘village of gods’ even today as one can find the presence of various religious and cultural sites here.


The Kochhya Bahal at Kotatol in Bungamati, which was constructed during the time of Shree Machhindranath’s arrival here in Nepal, stands as an essential cultural heritage site of Bungamati. The history of Kochhya Bahal is associated with the history of Machhindranath’s arrival here at Nepal. While bringing Machhindranath to Nepal Mandal, demons were repeatedly causing troubles. Thus, in order to reduce the effect of demons Tantrik Guru Bandhudatta summoned four Bhairavs in order to carry the Khat (a wooden carriage) of Lord Machhindranath. While carrying the khat, four people of ‘Dekha: Khalak‘ played “Pango Baja” while bringing Macchindranath to Bungamati and they are also made involved in worship rituals of Shree Rato Machhindranath. Even today, the Pujaris of Kochhya bahal are the people from the lineage of Dekha: Khalak. In Newari language, ‘De’ means Devata (Gods), “Kha” means Khat (wooden carriage) and “Khal” means Group (Samuha/Khalak).

According to traditional practices, Shree Rato Machhindranth is required to sit in an area where there is a “Bahal” and a “Bahi.” Thus, Kochhya Bahal and Prathamapur Mahabihar were established within the premises of Shree Rato Machhindranath. The people of “Dekha: Khalak” were made the Pujaris and Shree Shakya Muni Buddha, a Chaitya, Dharmadhantu, Ganesh, Mahakal, and others deities were installed and revered here. This place is presently known as Kochhya Bahal.

Structure of Bahal

Stone inscriptions dating back to around 1544 years ago mentions about Shree Machhindranath’s arrival at Nepal Mandal from Kamarup and it is believed that Kochhya Bahal was established during the same period. At present, one can find two stone inscriptions at the Kochhya Bahal premises. The Kochhya Bahal which was constructed about fifteen hundred years ago, was reconstructed after it was greatly damaged by an earthquake of 2072 B.S. 

The three-storied Kochhya Bahal is highly artistic and attractive. According to religious practices, Gajurs are kept only at Bahi. Thus, one cannot see any Gajur (Pinnacle) at Kochhya Bahal. Here, various deities such as Bajrabarahi, Basundharadevi, Ganesh, Agam Devata (Chakar Sambhar), and other gods and goddesses are worshipped and revered.

According to cultural practices, it is customary to build a Dharma Dhantu and a Chaitya in front of the Bahal. Thus, one can see a Dharma Dhantu and a Chaitya depicting images of Padmapani Lokeshwor in front of Kochhya Bahal. Just in front of the Chaitya, there is a small yagyashala (a place where fire rituals is performed) built for performing hom (fire ritual) during different religious occassions. After taking a few steps ahead of the Chaitya, one can see a circular mandap on the ground where Dipankar Buddha is placed every year on the first day of Magh (tenth month of Nepali calendar).

The traditional torans, tundals and aankhijhyal present in this bahal has added to the artistic feature of this historical Bahal. Moreover, the second-floor windows of the Bahal exhibit attractive and artistic designs. ‘Pasuka Jhyal’ is crafted on the second floor to symbolize the presence of Aagam Devata or Chakar Sambhar in this Kochhya Bahal.

On the left side of the Bahal’s courtyard, there exists a temple dedicated to Lord Buddha, constructed by the villagers themselves. According to local beliefs, one of the couples in the village did not have any offspring and they prayed to Lord Buddha wishing for an offspring. The couple built this temple of Lord Buddha as per their vow, after they were blessed with a child.

Ponga Baja

The ‘Ponga Baja’ is a unique musical instrument of Bungamati. It is believed that while bringing Shree Rato Machhindranath from Kamarup to Nepal Mandal, this Ponga Baja was played alongside the deity’s kalash (urn) inside which the soul of the diety was trapped in the form of bumble bee. The ‘Ponga Baja’ which is played signifying the successful completion of any religious work/festival, is a set of five instruments, collectively called the ‘Pancha Taal’ or five rhythms. Among these, three of them are played by blowing into them, while the remaining two are struck by hand. The instruments struck by hand look similar to a ‘madal’ and are also known as “Khi.”

This historical and unique ‘Ponga Baja’ is played at this Bahal to indicate the completion of any religious tasks and holds great significance in ancient traditions and practices. It is played during the festivities like Gunla Dharma and Guna Punhi day. Furthermore, this instrument is played during the construction of every new Chibahals at Bungamati as well as it is played during the religious and cultural events such as during the time of “Jibnyas” and bathing ceremony of Shree Rato Machhindranath in the twelve year jatra of the deity. Pujaris of Kochhya Bahala i.e. people of ‘Dekha: Khalak’ even conduct training on playing ‘Ponga Baja.’


In Kochhya Bahal, daily worship of Sakyamuni Buddha is conducted by performing daily puja and reciting Naam Sangati Stotra (religious hymns). Additionally, a special worship takes place on the day of Janai Purnima. On this day, priests from the “Dekha: Khalak”, first perform the worship at Nityanath which is situated in the Machhindra Bahal premises. After which, in the evening, prasads and bhojs are distributed to all devotees in the premise of Kochhya Bahal. Following the worship ceremony, the Ponga Baja is played at different ‘tol’ (community)of Bungamati, symbolizing the completion of Janai Purnima’s worship.

Similarly, every year during the month of Falgun, “Sohra Saradi” is observed on the day of Deepankar Tithi. On this day, four Thakali Panejus and Guthiyars partake in the ceremonial meal as a ritual. Among these, another significant worship known as the “Di.Si” (Chahre) is performed worshipping Aagam Deity on the day of Poush Sankranti. Worshippers stay throughout the night and on the next day, they worship and partake in the feast. This marks the completion of Di.Si Puja.

Dipankar Buddha

The establishment of Dipankar was organized by Thakali (eldest person) among the Panejus’ of Shree Rato Machhindranath or Muh-Thapaneju, also known as ‘Dil Paneju’, on Shakya Sambat 818. The tradition of enshrining the statue of Dipankar Buddha during auspicious moments, particularly during the times of Samyak (Daan) at Nag Bahal, is still prevalent.

According to legends, Dipankara Buddha went to Lhasa (present day Tibet) and earned money. He, then, invested a large portion of his earnings for the prosperity of his family i.e. “Dekha: Khalak”, while some for performing religious festivals at Bungamati as well as the land for Rato Machhindranath.

Therefore, on the day of Maghe Sankranti, the idol of Dipankar Buddha is worshipped through tantric rituals by the Gurujus at the mandap in front of Kochhya Bahal. Following this, Prasads (sacred food) and offerings are distributed to the people of “Dekha: Khalak”, after which meals are offered to the priests of Machhindranath and their wives i.e. to the Chausathhi Yoginis.

Furthermore, even today, once in every three years, the idol of Dipankar Buddha is taken to Patan and Samyak (daan) is practiced there.

Kochhya Bahal, which was established during the time when Shree Machhindranath was brought to Nepal Mandal, is an important historical heritage of Bungamati. Revered by followers of both Hinduism and Buddhism, this Bahal holds significant cultural and historical importance.

कोछ्य वहाल

विभिन्न साँस्कृतिक र पौराणिक सम्पदाहरुले भरिपूर्ण ललितपुर जिल्लाको बुङ्गमतिलाई ‘अमरापुर’ अर्थात् देवताहरुको गाउँ भन्ने नामले पनि चिनिन्छ।बाह्र  वर्षसम्म पानी नपरेर अनावृष्टि तथा हाहाकार भएको अवस्थामा राजा नरेन्द्र देव, तान्त्रिक गुरु बन्धुदत्त आचार्य र ललित ज्यापु भएर, अनिकाल तथा अनावृष्टि समाप्त गर्न कामरुपबाट ल्याइएका सहकाल र पानीका देवता श्री मच्छिन्द्रनाथको मन्दिर, ह्यग्रिभ भैरव, आजु अजि, प्रथमपुर महाविहार र शाक्यमुनि बुद्धको मन्दिर लगायतका विभिन्न धार्मिक र सांस्कृतिक स्थलहरु बुङ्गमतिमा रहेको हुँदा प्रतिकात्मक रुपमा आज पनि यस ठाउँलाई देवताहरुको गाउँ भनेर मान्न सकिन्छ।


श्री मच्छिन्द्रनाथलाई नेपाल लिएर आउने समयमा नै बनाइएको बुङ्गमतिको कोटाटोलमा रहेको कोछ्य वहाल तिनै मौलिक सांस्कृतिक सम्पदाहरु मध्ये एक हो । कोछ्य बहालको इतिहास मच्छिन्द्रनाथलाई नेपाल लिएर आउँदाको प्रसङ्गसंग नै गाँसिएको छ। यसरी मच्छिन्द्रनाथलाई ल्याउने क्रममा राक्षसहरुले पटक पटक दु:ख दिएकाले बन्धुदत्त गुरुले चारजना भैरवहरुलाई तान्त्रिक साधना गरि बोक्न लगाईएको थियो। उक्त खट बोकेर ल्याउने क्रममा चार जनालाई ‘देखः खलःका’ रुपमा वंशज बनाई श्री रातो मच्छिन्द्रनाथको अन्य पूजाकार्यमा समेत उनीहरुलाई संलग्न गरिएको पाइन्छ। आज पनि कोछ्य वहालका पुजारीको रुपमा देख: खलकका मानिसहरु नै रहेका छन्। नेवारी भाषामा दे भनेको देवता, ख भनेको खट र खल भनेको समुह वा खलक भन्ने हो।

श्री रातो मच्छिन्द्रनाथ विराजमान हुन धार्मिक संस्कृति अनुसार बहाल र बहिः अनिवार्य भएकाले, श्री रातो मच्छिन्द्रनाथ परिसरमा नै कोछ्य वहाल र प्रथमपुर महाविहार बहि: स्थापना गरिएको हो। उक्त देखः खललाई वहाल बनाई श्री शाक्यमुनि भगवान, एक चैत्य, धर्मधातु, गणेश, महाकाल आदि स्थापना गरि विराजमान गराईएको ठाउँलाई हाल कोछ्य वहाल भनिन्छ।

वहालको बनावट

श्री रातो मच्छिन्द्रनाथलाई कामरुपबाट नेपाल मण्डल ल्याएको करिब १५४४ बर्ष भएको शिलालेखहरुमा पाइन्छ र सोहि समयमा कोछ्य वहाल पनि स्थापना गरिएको भन्ने आधार देखिन्छ। हाल कोछ्य बहाल परिसरमा दुईवटा शिलालेखहरु रहेका छन्। आजभन्दा करिब पन्ध्र सय वर्ष अगाडी नै निर्माण भएको कोछ्य वहाल २०७२ सालको भूकम्पले जिर्ण बनाएको थियो जसपश्चात् यसको पुन: निर्माण गरिएको हो। तीन तल्ले यस बहाल निकै कलात्मक र आकर्षक रहेको छ। परम्परा अनुसार नै बहि: मा फुच्चा गजुर हुने भएतापनि वहालमा गजुर राखिँदैन, जसकारण यस कोछ्य वहालमा गजुर भने पाइन्न। यहाँ बज्रवाराही, बसुन्धरादेवी, गणेश, आगम देवता (चकर सम्भर) आदि देवी देवताहरु पुजा आराधना हुने गर्दछ।

परम्परा अनुरुप, यस वहालको ठिक अगाडी धर्म धान्तु र पद्मपाणी लोकेश्वर अंकित चैत्य निर्माण गरिएको छ। चैत्यको ठिक अगाडी भुईंमा होम गर्नका लागि बनाइएको सानो यज्ञशाला रहेको देख्न सकिन्छ। त्यस्तै, चैत्यबाट केहि पाइला अगाडी बढेपछी भुइंमा गोलाकारको मण्डप देख्न सकिन्छ जसमा प्रत्येक वर्षको, माघ एक गते दीपंकर बुद्धलाई राख्ने गरिन्छ।

ऐतिहासिक यस बहाललाई यहाँका परम्परागत तोरण, टुँडाल र आँखीझ्यालहरुले थप कलात्मक बनाएका छन्। त्यस्तै, वहालको दोस्रो तल्लामा आकर्षक र कलात्मक झ्यालहरु देख्न सकिन्छ। कुनै पनि वहालमा आगम देवता अर्थात् चकर सम्भर राखिएको छ भन्ने संकेत स्वरुप ‘पसुका झ्याल’ भनेर बनाइएको हुन्छ।

वहालको बायाँ पट्टि भागमा गाउँले आफैंले बनाएको बुद्धको मन्दिर रहेको छ। किम्बदन्ती अनुसार गाउँमा कुनै एक परिवारमा सन्तान नभएका, बुढा बुढीले सन्तान प्राप्तिको लागि बुद्धको भाकल गरि, सन्तान प्राप्त भएपछी आफ्नो भाकल अनुरुप यो मन्दिर बनाएको मानिन्छ।

पोङ्गा बाजा

बुङ्गमतिको आफ्नो मौलिक विशेषता मध्ये पोङ्गा बाजा पनि एक विशेष बाजा हो। कामरुपबाट श्री रातो मच्छिन्द्रनाथलाई नेपाल मण्डलमा भित्र्याउने क्रममा भमराको रुपमा कलशमा विराजमान गराई साथै पोङ्गा बाजा बजाई बुंगमतिमा ल्याइएको भन्ने कथन प्रचलित छ। कार्य सिद्धिको संकेत दिएर बजाइने पोङ्गा बाजा जसलाई पन्च ताल पनि भनिन्छ, यो पाँचवटा बाजाहरुको समूह हो। जसमध्ये, तीनवटा बाजाहरु मुखले फुकेर बजाउने बाजाहरु हुन् भने बाँकी दुईवटा बाजाहरु हातले पिटेर बजाइन्छ। हेर्दा मादलजस्तै देखिने यी हातले पिटेर बजाउने दुईवटा बाजालाई खिँ पनि भनिन्छ। त्यस वहालमा कुनै पनि शुभकार्य सकिएपछि कार्य सिद्धि भयो भन्ने संकेत स्वरुप यस मौलिक र ऐतिहासिक, पोङ्गा बाजा बजाइन्छ। पोङ्गा बाजा सम्बन्धमा हालसम्म पनि गुँलाधर्म तथा गुण पून्हिका दिन मतया पर्वमा चलाउँदै आइरहेको छ। कुनै पनि ठाउँमा चिवहाल बनाउने, धार्मिक, साँस्कृतिक कार्यको शुभारम्भमा, साथै बाह्र बर्षे मेलामा श्री रातो मच्छिन्द्रनाथको स्नानको समयमा र जीवन्यास राख्ने बेलामा बजाउने गरिन्छ। यस वहालमा, देख: खलकले बजाउने यस पोङ्गा बाजाको प्रशिक्षण समेत दिइने गरिएको छ।



पूजाआजा र चाडपर्व

कोछ्य बहालमा हाल सम्म पनि प्रत्येक दिन नित्यपूजा गरी, नाम संगती स्तोत्र पढी शाक्यमुनि बुद्धको पूजा पाठ संचालन गरिँदै आइएको छ। यस बाहेक, यहाँ जनै पूर्णिमाको दिन विशेष पूजा हुने गर्दछ। त्यस दिन, देख: खलकका पुजारीहरूले मच्छिन्द्र वहालमा रहेको नित्यनाथमा पूजा गर्दछन्। जसपछी, सांझपाख कोछ्य वहाल प्रांगणमा आई, सम्पूर्ण भक्तजनहरुमा प्रसाद र भोज वितरण गरिन्छ। त्यसपछि पूजाको क्रममा टोल टोलमा गई अन्तिममा बसी पोङ्गा बाजा बजाएर पूजा सकिएको संकेत दिइन्छ। अन्तिममा भने, वहाल परिसरमा पोङ्गा बाजा बजाएर जनै पूर्णिमाको पूजा सकिएको संकेत दिइन्छ।

त्यस्तै, प्रत्येक वर्ष फागुन महिनामा दीपंकर तिथिको दिनमा भनेर ‘सोह्र सरादी’ गरिन्छ। त्यसदिन, चार जना थकाली पानेजु र गुठीयारहरुलाई प्रसाद भोज ग्रहण गराइन्छ। ती मध्ये, अर्को महत्वपूर्ण पूजा भनेको पौष संक्रान्ती महिनामा ‘दि.सी. (चहरे)’ भनेर आगम पूजा गरिन्छ। त्यसदिन, एक रात बसेर पूजा गरेर, भोलिपल्ट पुजाआजा र भोज गरेर पूजा सम्पन्न गरिन्छ।

दीपंकर बुद्ध

दिल पानेजु अर्थात ‘दिन पानी’ आजु जो, श्री रातो मच्छिन्द्रनाथको पानेजुहरुमा सबै भन्दा थकाली (जेष्ठ) अर्थात मुः थपानेजुले शाक्य सम्बत ८१८ सालमा सम्यक आयोजना गरी दिपंकर स्थापना गरिएको थियो। विभिन्न समयमा सम्यक अथवा नाग बहालमा सम्यक हुने बेलामा उक्त दिपंकरको मूर्तिलाई विराजमान गराउने प्रचलन रहिआएको छ। किम्बदन्तीका अनुसार, दीपंकर बुद्ध ल्हासा (हाल तिब्बत) गएर कमाएर आई देख खल: को समृद्धिको लागि, बुङ्गमतिमा हुने धार्मिक कार्यहरु गर्नको लागि र भोज प्रसादको निम्ति चाहिने खर्च साथै रातो मच्चिन्द्रनाथाको लागि जग्गा जमिन जोडिदिएका थिए। यसैकारण, माघे संक्रान्तीका दिन, बिहान गुरुजुद्वारा कोछ्य वहाल अगाडी दीपंकर बुद्धलाई गुरुजुद्वारा तान्त्रिक विधिले होम गरि, पूजाआजा गरेर प्रसाद स्वरुप कोछ्य वहालका देख खल: का परिवारलाई प्रसाद दिई त्यसपछि मच्छिन्द्रनाथका पुजारीहरुलाई र उहाँहरुका पत्नीहरु गरि चौसठ्ठी योगीनीहरुलाई भोज खुवाउने परम्परा रहेको छ। साथै, आज पनि प्रत्येक तीन वर्षमा एकपटक दीपंकर बुद्धको मूर्ति पाटन लगेर पूजाआजा गरि सम्यक (दान) गर्ने प्रचलन रहिआएको छ।

श्री मच्छिन्द्रनाथलाई नेपाल मण्डलमा लिएर आएको समयमा नै स्थापना भएको कोछ्य वहाल, बुङ्गमतिको मौलिक ऐतिहासिक धरोहर हो। दुवै हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरुले पुज्ने, यो वहाल सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिकोणले निकै महत्वपूर्ण छ।


Discover exactly where it is on the map


Share your thoughts

0 Discussion
Inline Feedbacks
View all comments